TARİHÇE

         Musıkî tarihi ile ilgili tüm dünya araştırmacıları ve müzikologların ortak kanısı, yaylı sazların bir “Ortaçağ” icadı olduğunda birleşir. Kemençe de ilkel şekli ile Ortaasya’dan göç etmiş, Ortaçağ’dan başlayarak son şeklini alıncaya dek birçok değişikliğe uğramış, akrabası olan çeşitli sazların adı unutulmuş ve kullanılmaz olmuş, kimisi de günümüze başka başka adlarla gelebilmiştir.

Eski minyatürler bilindiği gibi efsaneleri, destanları, önemli tarihî olayları canlandırmış, toplum yaşantısının renk ve görkemini yansıtmıştır. Eski İran ve Osmanlı dönemi minyatürlerinde konu edilen musıkî meclislerinde XIX. yüzyıla kadar kemençe resmine rastlanmamıştır.

XVI. yüzyıl Macar kaynaklarında MAGYAR HEGEDÜ ve LENGYEL HEGEDÜ diye iki tür kemençeden söz edildiğine değiniliyor. Birincisi dar ve uzun olduğu halde, ikincisi armudî biçimdeydi. MARTIN AGRICOLA, Musica Instrumantalis adlı kitabında , POLISCH GEIGE’nin Batı Avrupa Rebeki’ne benzediğini yazarak açıklamalarda bulunur. Bu Leh kemençesinde, sanatçının tırnak yüzlerini tellere dayayarak çaldığını söyler. (1528) Armudî kemençemizin kaynağının işte bu Leh Hegedü’sü olduğu anlaşılıyor.

YAPIMCILARI

İyi kemençeden söz edilince akla gelen ilk isimler; Baron (Baronak), Büyük ve Küçük İzmitli’dir. Bunlardan, asıl adı bilinmeyen ve takma adı ile üne kavuşan Baron, Sultan Abdülaziz’in saltanat yıllarında sarayda saz ustası olarak çalışmıştır. Ermeni asıllı, 1834’te Samatya’da doğmuş, kesin olmamakla birlikte 1907’de yine İstanbul’da ölmüştür. Haldun Menemencioğlu’nun tespitine göre çeşitli koleksiyonlarda ve icrâcılarda 19-20 adet Baron yapısı kemençe bulunuyor.

Baron yapısı kemençelerin sesi gür ve toktur. Sade fildişi kaplama ya da bağa-fildişi karışımı kaplamalıdır. Süslemelerde sedef kullanılmamıştır, sedefli olanların sonradan sedef kaplanmış olması muhtemeldir. Saray için yapmış olduğu olağanüstü güzellikte eserleri vardır.

İkinci büyük kemençe yapımcısı Rum asıllı bir usta olan Küçük İzmitli’dir. Asıl adı, doğum ve ölüm tarihleri bilinmiyor. Yine Menemencioğlu’na göre çeşitli ellerde 10 kadar kemençesi bulunuyor. Son derece özentili, süslü ve usta malı eserler yapmış, süslemelerde bağa, boynuz ve sedef kullanmıştır.

Baron ve Küçük İzmitli’den başka bir de hakkında hiç bilgi bulunmayan Büyük İzmitli adıyla anılan bir başka usta daha vardır. Elde bulunan birkaç kemençesinin ölçüsü, Baron ve Küçük İzmitli’nin sazlarına göre biraz daha büyük ve süsleme yönünden oldukça zengindir.